Czerwona latarnia morska w gdańskiej dzielnicy Nowy Port to budowla, która łączy w sobie piękną architekturę, ciekawą historię i dramatyczne wydarzenia z września 1939 roku. Ośmiokątna wieża z końca XIX wieku stoi przy ulicy Przemysłowej i choć od lat nie pełni już funkcji nawigacyjnej, przyciąga turystów widokiem z góry na całą Zatokę Gdańską oraz nietypowym mechanizmem – kulą czasu, której opadanie wyznacza wybrane godziny dnia.
- zapierające dech w piersiach widoki
- unikalna kula czasu
- fascynująca historia II wojny światowej
- nowatorskie elektryczne oświetlenie
- architektoniczne podobieństwo do latarni w Cleveland
Historia latarni wzorowanej na amerykańskim projekcie
Latarnia powstała w latach 1893-1894, zastępując starszy punkt sygnałowy w Twierdzy Wisłoujście. Według legendy, która krąży wśród miłośników morskich budowli, delegacja z Gdańska odwiedziła wtedy Stany Zjednoczone i tak zachwyciła się latarnią w Cleveland w stanie Ohio, że postanowiła wzorować na niej gdański projekt. Czy obie budowle rzeczywiście są bliźniaczkami – trudno dziś jednoznacznie potwierdzić, ale podobieństwa architektoniczne są widoczne.
Wieża mierzy 27 metrów wysokości i zwęża się ku górze, tworząc charakterystyczną sylwetkę. Zwieńczona jest galerią widokową z kutymi poręczami, z której rozciąga się widok na port, Westerplatte i całą Zatokę Gdańską aż po Gdynię i Hel. Od samego początku latarnia była nowatorska – jako jedna z pierwszych nad Bałtykiem wykorzystywała elektryczne oświetlenie zamiast tradycyjnych lamp olejowych.
Budowla pełniła podwójną funkcję. Oprócz nawigacyjnej, służyła jako wieża dla pilotów portowych, którzy stamtąd obserwowali akwen i koordynowali przeprowadzanie statków przez niebezpieczne mielizny wąskiego toru wodnego.
Kula czasu – niezwykły mechanizm na szczycie wieży
Na szczycie latarni, 30 metrów nad ziemią, zamontowana jest stalowa ażurowa kula o średnicy 1,7 metra i wadze 70 kilogramów. To rekonstrukcja oryginalnego mechanizmu z XIX wieku, który uległ zniszczeniu podczas sztormu w 1929 roku.
Podniesienie i opadanie kuli pierwotnie służyło kapitanom statków stojących na redzie do precyzyjnego nastawiania chronometrów okrętowych. W czasach, gdy GPS nie istniał, dokładność zegarów była kwestią życia i śmierci – błąd nawet kilku sekund przekładał się na pomyłkę o dziesiątki mil morskich podczas nawigacji na otwartym morzu. Codziennie w południe kula opadała, dając sygnał do synchronizacji.
Zrekonstruowany mechanizm uruchomiono w maju 2008 roku. Dziś kula spada o godzinach 12:00, 14:00, 16:00 i 18:00 z dokładnością jednej sekundy błędu na 200 tysięcy lat. Na świecie zachowało się zaledwie kilka takich urządzeń, co czyni gdańską kulę czasu prawdziwą rzadkością.
Kula czasu to jedno z nielicznych zachowanych na świecie urządzeń tego typu. Współczesny mechanizm działa z niemal absolutną precyzją – jedna sekunda błędu na 200 000 lat.
Dramatyczny początek II wojny światowej
Latarnia w Nowym Porcie jest nierozerwalnie związana z wydarzeniami 1 września 1939 roku. O godzinie 4:45 rano z budynku latarni oddano strzały w kierunku Westerplatte, dając sygnał pancernikowi „Schleswig-Holstein”, który rozpoczął ostrzał trzy minuty później, o 4:48. To właśnie te strzały zapoczątkowały II wojnę światową.
Westerplatte odpowiedziało ogniem, próbując zniszczyć stanowisko karabinu maszynowego w latarni. Do dziś na budynku widoczne są ślady nowszych cegieł, którymi zamurowano wyrwę po pocisku wystrzelonym z polskiej placówki. To namacalny ślad dramatycznych wydarzeń sprzed dziesięcioleci.
Uratowana przed zniszczeniem
Gdy w Porcie Północnym uruchomiono nową latarnię, ta w Nowym Porcie zakończyła swoją nawigacyjną służbę. Przez blisko 20 lat niszczała, zapomniana i zaniedbana. Wydawało się, że piękna XIX-wieczna budowla popadnie w ruinę.
W 2001 roku latarnię kupił Stefan Michalak, Polak mieszkający w Kanadzie i pasjonat morskich budowli. Mimo że inwestycja była kompletnie nieopłacalna, przeprowadził gruntowny remont i konserwację. Po trzech latach prac, w 2004 roku, udostępnił zabytek do zwiedzania. W 2010 roku latarnia zdobyła nagrodę w ogólnopolskim konkursie Generalnego Konserwatora Zabytków „Zabytek Zadbany”.
Co zobaczysz podczas zwiedzania
Wewnątrz latarni działa niewielkie muzeum latarnictwa. Można zobaczyć oryginalne urządzenia optyczne i elektryczne, które służyły do generowania światła nawigacyjnego, oraz wystawę poświęconą najpiękniejszym latarniom z całego świata.
Główną atrakcją jest jednak wejście na szczyt. Po pokonaniu schodów czeka widok, który zapiera dech – cała Zatoka Gdańska, port, Westerplatte, a w pogodny dzień nawet Gdynia i Hel rysujące się na horyzoncie. Stamtąd widać też, jak pracują nowoczesne dźwigi portowe i jak wpływają do portu statki.
Można też z bliska obejrzeć kulę czasu i, jeśli trafi się odpowiednia godzina, zobaczyć jak opada w dół. To prosty mechanizm, ale hipnotyzujący – zwłaszcza gdy pomyśli się, że jeszcze sto lat temu od jego precyzji zależało bezpieczeństwo żeglarzy na morzu.
Z galerii widokowej na szczycie latarni widać nie tylko port i Zatokę Gdańską, ale też Westerplatte – miejsce, w którego kierunku 1 września 1939 roku padły pierwsze strzały II wojny światowej.
Dla kogo jest ta atrakcja
Latarnia to miejsce dla osób zainteresowanych historią, architekturą i morzem. Rodziny z dziećmi również znajdą tu coś dla siebie – wspinaczka na szczyt i widoki z góry to zawsze przygoda, a kula czasu fascynuje młodszych widzów.
Trzeba jednak pamiętać, że wejście na górę wymaga pokonania stromych schodów – osoby z problemami z poruszaniem się mogą mieć trudności. Wąskie klatki schodowe typowe dla XIX-wiecznych latarni nie są przystosowane dla wózków.
Miłośnicy fotografii znajdą tu doskonałe punkty widokowe. Sama latarnia od zewnątrz, z jej czerwoną cegłą i charakterystycznym kształtem, to wdzięczny obiekt do zdjęć. Widoki z góry dają możliwość uchwycenia panoramy Gdańska i portu z nietypowej perspektywy.
Informacje praktyczne – ceny, godziny otwarcia, dojazd
Ceny biletów:
- Bilet normalny: 10 zł
- Bilet ulgowy: 6 zł
Godziny otwarcia:
- Od 1 maja do 31 sierpnia: codziennie od 10:00 do 19:00
- We wrześniu: soboty i niedziele od 10:00 do 17:00
- Grupy zorganizowane powyżej 10 osób mogą umówić się na zwiedzanie poza sezonem
Kula czasu opada o godzinach: 12:00, 14:00, 16:00 i 18:00
Adres: ul. Przemysłowa 6a, 80-542 Gdańsk (dzielnica Nowy Port)
Kontakt: tel. 601 150 251, e-mail: [email protected]
Jak dojechać: Do Nowego Portu można dojechać tramwajem (linie jadące w kierunku Nowego Portu/Brzeźna) lub autobusem. Z centrum Gdańska to około 20-30 minut jazdy komunikacją miejską. Latarnia znajduje się przy ulicy Przemysłowej, niedaleko portu i plaży w Brzeźnie.
Ile czasu przeznaczyć: Samo zwiedzanie latarni zajmuje około 30-45 minut. Warto jednak zaplanować więcej czasu, żeby spokojnie podziwiać widoki z góry i poczekać na opadanie kuli czasu. Można też połączyć wizytę z spacerem po Nowym Porcie i odwiedzinami pobliskiej plaży.
Miłośnicy latarń morskich mogą wziąć udział w projekcie Turystycznej Odznaki Miłośnika Latarń organizowanym przez Towarzystwo Przyjaciół Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku – zwiedzając kolejne latarnie nad polskim wybrzeżem można zdobywać kolejne stopnie odznaki.
Latarnia Morska Gdańsk Nowy Port to jedno z tych miejsc, które łączą piękno architektury z historią i praktycznymi funkcjami. Nie jest to gigantyczna atrakcja na cały dzień, ale zdecydowanie warta godziny czasu – zwłaszcza jeśli interesuje cię historia Gdańska, architektura portowa czy po prostu chcesz zobaczyć miasto z nietypowej perspektywy.